Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Gliwicach

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 września 2022 roku

Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący:	SSO Andrzej Kieć
Protokolant:	Sandra Bień

po rozpoznaniu w dniu 6 września 2022 roku w Gliwicach

sprawy z powództwa B. N.

przeciwko E. N.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli

1.  oddala powództwo;

2.  zasądza od powódki B. N. na rzecz pozwanej E. N. kwotę 10 817 (dziesięć tysięcy osiemset siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu;

3.  przyznaje pełnomocnikowi z urzędu powódki adw. M. R. od Skarbu Państwa Sądu Okręgowego w Gliwicach kwotę 8 856 (osiem tysięcy osiemset pięćdziesiąt sześć) złotych w tym należny podatek VAT tytułem kosztów pomocy prawnej świadczonej powódce z urzędu;

4.  nieuiszczonymi kosztami sądowymi obciąża Skarb Państwa.

SSO Andrzej Kieć

Sygn. akt I C 630/19

UZASADNIENIE

Powódka B. N. wniosła pozew przeciwko E. N. o odwołanie darowizny dokonanej aktem notarialnym z dnia 16.07.2010r. oraz uznanie, iż pozwana E. N. dopuściła się rażącej niewdzięczności wobec darczyńcy – matki K. N. (1). Nadto wniosła o zasądzenie kosztami postępowania. W uzasadnieniu wskazała, iż pozwana została przez K. N. (1) (matkę stron) obdarowana nieruchomością. Po otrzymaniu darowizny zaczęła przejawiać wobec matki przejawy rażącej niewdzięczności. Na skutek tego K. N. jeszcze za swojego życia podjęła decyzję o odwołaniu darowizny i w tym celu wysłała do pozwanej pismo w przedmiocie odwołania. Pozwana na to pismo nie zareagowała.

Pozwana w odpowiedzi wniosła o oddalenie powództwa oraz obciążenie powódki kosztami postępowania. W uzasadnieniu wskazała, iż brak jest przesłanek uwzględnienia powództwa. Po stronie pozwanej nie zachodzą przesłanki rażącej niewdzięczności wobec pozwanej K. N. (1), pozwana nie dopuściła się zaniedbań opiekuńczych wobec matki; przejawy tej niewdzięczności nie zostały wykazane. Wskazała, iż stan jej zdrowia jest zły, mimo to utrzymywała z matką kontakt listowny i telefoniczny a w trakcie pobytu w Polsce również osobistych. Będąc we Francji na bieżąco dowiadywała się o stan zdrowia matki. Pozwana podniosła, że nie zostało złożone oświadczenie darczyńcy o odwołaniu darowizny, do akt zostało złożone jedynie pismo darczyńcy z 11.09.2017r stanowiące wezwanie do stawienia się w kancelarii notarialnej celem sporządzenia aktu notarialnego w przedmiocie odwołania darowizny (pozwana przy tym zaprzeczyła ażeby odebrała to pismo). Z ostrożności procesowej podniosła zarzut przedawnienia. Wskazała, że upłynął termin ustawowy termin do odwołania darowizny.

Sąd ustalił:

W dniu 16 lipca 2010 roku przed notariuszem K. M. w Z. K. N. (1) zawarła z pozwaną E. N. umowę darowizny, na mocy której darowała pozwanej stanowiący odrębną własność lokal mieszkalny nr (...) położony w Z. przy ulicy (...), dla którego Sąd Rejonowy w Zabrzu prowadzi księgę wieczystą nr (...) wraz z związanym z prawem własności tego lokalu udział 0,093 w prawie własności części wspólnych budynku oraz prawie użytkowania wieczystego gruntu objętego księgą wieczystą (...). Jednocześnie obdarowana ustanowiła na rzecz K. N. (1) dożywotnią i nieodpłatną służebność tego mieszkania z prawem do korzystania z wszelkich pomieszczeń i urządzeń służących do wspólnego użytku mieszkańców lokalu. Wartość przedmiotu darowizny oraz służebności określono odpowiednio na 100 000 zł oraz 4000 zł. (akt notarialny k. 7 -8).

Pismem z 11 września 2017 roku K. N. (1) zaprosiła pozwaną do Kancelarii Notarialnej J. K. w Z. w celu sporządzenia aktu notarialnego w przedmiocie odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności – na dzień 10 października 2017 roku na godzinę 16. Pismo to wysłano w dniu 13 września 2017 roku. Pozwana otrzymała je 20 września 2017 roku. (pismo z potwierdzeniem nadania i odbioru k. 10 - 12). Pozwana na wyznaczony termin nie stawiła się. (protokół niestawiennictwa k. 13). Poza pismem z 11.09.2017r K. N. nie wysłała do pozwanaj żadnego innego pisma dotyczącego odwołania darowizny, w szczególności zawierającego oświadczenie o odwołaniu darowizny.

Około 2014 roku stan zdrowia darczyńcy pogorszył się. K. N. (1) doznała udaru. Wymagała pomocy przy np. czynnościach higienicznych. Musiała być trzy razy w tygodniu dializowana. Była pod opieką syna K. N. (3) oraz od 2017r .pod opieką powódki. W tym czasie pozwana przebywała we Francji (pozwana przebywa we Francji od lat 80 - tych); utrzymywała ona z matką kontakt telefoniczny. Kontaktowała się również na bieżąco z Ośrodkiem Pomocy (...) w Z., skąd uzyskiwała na bieżąco informacje o stanie zdrowia matki. W dniu 26 października 2017 roku wydane zostało orzeczenie którym K. N. (1) zaliczona do osób ze znacznym stopnia niepełnosprawności.

(protokoły z (...) k. 15 – 25, mail k. 14; orzeczenie k. 9, przesłuchanie powódki).

K. N. (1) zmarła 16 lutego 2018 roku. Postępowanie spadkowe po niej jest w toku. W chwili śmierci była wdową; żyło 6 z 7 jej dzieci. Przed Sądem Rejonowym w Zabrzu toczyło się z udziałem stron postępowanie o uznanie pozwanej za niegodną dziedziczenia. Wyrokiem tego Sądu z 21 października 2020 roku sygn. akt VIII C 557/19 powództwo oddalono wskazując w uzasadnieniu częściowo na brak przesłanek uznania za niegodną dziedziczenia z art. 928 k. c. zaś częściowo wskazując na wniesienie powództwa po upływie terminu zawitego określonego w art. 929 k .c. (wyrok z uzasadnieniem k. 170 - 177)

Powyższe ustalenia faktyczne poczyniono na podstawie dokumentów podlegających z mocy art. 243 ² kpc zaliczeniu w poczet materiału dowodowego. Ich prawdziwość oraz autentyczność nie została zakwestionowana przez żadną ze stron. W ocenie Sądu rozstrzygnięcie sprawy możliwe było w oparciu o znajdujące się w aktach sprawy dokumenty. Uzupełniająco oparto się na zeznaniach powódki odnośnie czynności podejmowanych przez darczyńcę w przedmiocie odwołania darowizny oraz stanu postępowania spadkowego po K. N. (1). Za niewiarygodne uznano zeznania powódki w których opisywała domniemywane przejawy niewłaściwego zachowania pozwanej wobec matki mające stanowić rażącą niewdzięczność i uzasadniać uwzględnienie powództwa; nie potwierdziło tego postępowania dowodowe a. inne wnioski płynęły z materiałów z akt sprawy VIII C 557/19 SR w Zabrzu. Sąd pominął dowód z przesłuchania pozwanej gdyż nie wykazała należycie niemożności udziału w rozprawie i złożenia zeznań (chociażby w drodze wideokonferencji). Z kolei w świetle zarysowującego się kierunku rozstrzygnięcia po przeprowadzeniu dowodów z dokumentów sąd uznał za niecelowe przesłuchanie zawnioskowanych przez strony świadków, uznając, iż nie służą one ustaleniu istotnych faktów dla rozstrzygnięcia a ich przeprowadzenie spowoduje zbędną zwłokę w postępowaniu.

Sąd zważył:

Powództwo podlegało oddaleniu. . Powódka domagała się odwołania darowizny oraz ustalenia stanu rażącej niewdzięczności pozwanej E. N. wobec darczyńcy – matki K. N. (1).

W pierwszym rzędzie wskazać należy, iż powództwo skonstruowane w ten sposób nie zasługiwało na uwzględnienie. Powódka była przy tym reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika.

Zgodnie z art. 898 k.c. darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności ( §1 ). Zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi z bezpodstawnie wzbogaconym, który powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu ( §2 ).

Stosownie do art. 900 k.c. odwołanie darowizny następuje jednakże przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie, a nie poprzez złożenie w sądzie powództwa o wydanie wyroku odwołującego darowiznę. Po odwołaniu darowizny obdarowany stosownie do wyżej przytoczonego art.898 § 2 k.c. powinien zwrócić darczyńcy przedmiot darowizny, stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, a jeżeli nie chce tego uczynić darczyńca może wystąpić do sądu z odpowiednim powództwem o jej zwrot. Gdy przedmiotem darowizny jest nieruchomość, do przeniesienia własności której wymagana jest forma aktu notarialnego, darczyńcy przysługuje powództwo o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu praw do nieruchomości na darczyńcę i w toku postępowania zainicjowanego tak sformułowanym powództwem strona powodowa zobowiązana jest wykazać zasadność i skuteczność złożonego obdarowanym oświadczenia o odwołaniu darowizny, w tym fakt rażącej niewdzięczności obdarowanych stanowiący podstawę złożonego obdarowanym oświadczenia o odwołaniu darowizny. Jeżeli darczyńca w takim postępowaniu udowodni fakt rażącej niewdzięczności i skuteczność złożonego bezpośrednio obdarowanemu oświadczenia o odwołaniu darowizny – a nie będą jednocześnie zachodziły określone w art.899 k.c. okoliczności niweczące uprawnienie do odwołania darowizny – Sąd uwzględni powództwo o zobowiązanie obdarowanych do złożenia oświadczenia woli przenoszącego prawo własności nieruchomości na darczyńcę, zaś w przeciwnym razie powództwo o zobowiązanie oddali (por. uchwała Sądu Najwyższego z 7 stycznia 1967r., III CZP 32/66, OSNC 1968/12/199, wyrok SN z 16 grudnia 1999r, II CKN 641/98).

Jak już wyżej wskazano, a co jest ugruntowane zarówno w orzecznictwie sądowym jak i doktrynie prawa, darczyńcy nie przysługuje roszczenie procesowe o odwołanie darowizny; tym bardziej nie przysługiwało ono powódce jako potencjalnemu spadkobiercy. Powództwo takie nie może doprowadzić do odwołania darowizny skoro dochodzi do niego poprzez samo złożenia oświadczenia drugiej stronie. Żądanie „odwołania darowizny” w pozwie jest wadliwym określeniem powództwa, które nie znajduje uzasadnienia w art.900 k.c. i nie może być uwzględnione. Jeżeli tak skonstruowane żądanie popiera fachowy pełnomocnik, podlega ono oddaleniu bez merytorycznego badania skuteczności odwołania darowizny ( por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 5 grudnia 2003r., I ACa 678/03, Wokanda 2005/1/36 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2002r., II CKN 647/00, LEX nr 55246; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1997r., II CKN 146/97, OSNC 1997/11/175 ). Z tej przyczyny Sąd oddalił wnioski dowodowe, w tym z zeznań zawnioskowanych przez obie strony świadków, ponieważ wobec wadliwie sformułowanego żądania podlegałoby ono oddaleniu nawet wówczas gdyby za pomocą tych dowodów udało się wykazać okoliczności, na jakie świadkowie zostali zgłoszeniu. W tej sytuacji w/w wnioski dowodowe nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

K. N. (1) nie odwołała w sposób skuteczny darowizny; okoliczność taka nie została wykazana. Za takie odwołanie nie można było uznać pisma z 11 września 2017 roku. Stanowiło ono jedynie zaproszenie (wezwanie) pozwanej do notariusza na określony termin, na którym dopiero miało dojść do sporządzenia oświadczenia o odwołaniu darowizny. Na termin ten pozwana nie stawiła się, co nie stało na przeszkodzie złożenia oświadczenia o odwołaniu darowizny przez darczyńcę. Zarówno spadkodawczyni jak i powódka nie złożyły skutecznego oświadczenia o odwołaniu darowizny.

Nadto, powództwo zostało zgłoszone po upływie terminu określonego w art. 899 par. 3 kpc zgodnie z którym darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego. Ze wskazanego pisma darczyńcy z 11 września 2017 roku wynika, iż powódka najpóźniej w dniu jego sporządzania znała przyczyny domniemywanej niewdzięczności pozwanej jako obdarowanej a zatem roczny termin określony w art. 899 par. 3 kpc upływał w dniu 11 września 2018 roku a więc jeszcze za życia spadkodawczyni; tymczasem pozew został wniesiony w grudniu 2019 roku -już po upływie wyżej określonego terminu. Nawet jeżeliby traktować sam pozew jako oświadczenie o odwołaniu darowizny, to oświadczenie to zostało złożone złożyła po upływie terminu zawitego określonego w art. 899 par. 1 kc. Podkreślić należy, iż termin na odwołanie darowizny przysługujący darczyńcy rozciąga się także na następców prawnych darczyńcy; po śmierci darczyńcy termin ten nie biegnie na nowo.

Kwestia legitymacji spadkobierców darczyńcy do złożenia oświadczenia w przedmiocie odwołania darowizny jest oceniana w literaturze i orzecznictwie niejednolicie. Zasadny jest pogląd, iż darowizna może zostać odwołana tylko przez wszystkich spadkobierców darczyńcy łącznie (wyrok SN z 16 maja 2007r, III CSK 74/07, Lex nr 287757). W okolicznościach niniejszej sprawy nie został dotąd ustalony krąg spadkobierców po darczyńcy K. N. (1) a jak wynika z zeznań powódki stanowisko spadkobierców darczyńcy może nie być zgodne. W chwili zamykania rozprawy - jak wynika z zeznań powódki – postępowanie spadkowe nie było jeszcze prawomocnie zakończone, nie był znany krąg spadkobierców uprawnionych do złożenia tego rodzaju oświadczenia, co za tym idzie nie była przesądzona w sposób ostateczny legitymacja czynna powódki do wytoczenia powództwa.

Mając powyższe ustalenia i rozważania na uwadze Sąd oddalił powództwo.

O kosztach procesu orzeczono na zasadzie art. 98 kpc z uwagi na zasadę odpowiedzialności za wynik procesu. Na zasądzone koszty składają się koszty zastępstwa procesowego 10800 zł ustalone na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie (par. 2 pkt 7) oraz opłata skarbowa od pełnomocnictwa procesowego 17 zł.

Wynagrodzenie pełnomocnikowi powódki z urzędu przyznano na zasadzie art. 29 Prawa o adwokaturze w związku z par. 8 pkt 7 w zw. z par. 4 ust. 3 w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu z dnia 3 października 2016 roku.

Nieuiszczonymi kosztami sądowymi obciążono Skarb Państwa na zasadzie art. 113 ust. 4 uoksc.

SSO Andrzej Kieć

.